या ‘नगरा’ला लागुनिया, सुंदर ती दुसरी दुनिया…

महाराष्ट्रातला राजकीयदृष्ट्या सर्वांत सळसळता, चैतन्यशील आणि महाबेरकी जिल्हा जर कुठला असेल तर तो अहमदनगर होय. या जिल्ह्याने महाराष्ट्राला जितके कर्तबगार नेते दिले, तितके इतर एकाही जिल्ह्याने दिले नाहीत. इथल्या एकेका तालुक्याला केवळ कॅबिनेट मंत्रीच नव्हे तर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री होण्याची लायकी किंवा क्षमता असणारे नेते मिळाले आहेत. नगरच्या पाण्यात आणि मातीतच हा काहीतरी गुण आहे. गंमत म्हणजे, इतके असूनही संयुक्त महाराष्ट्र झाल्यानंतर एकाही नगरी नेत्याला कधी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्रिपद मिळाले नाही. तसे मिळणे शक्यही नव्हते. कारण अहमदनगर जिल्ह्याचे एकमुखी नेतृत्व कधी कुणाला मिळाले नाही. सारे दिग्गज नेते दीर्घकाळ परस्परांशी भांडत राहिले. मात्र, तसा कलह करतानाही सहकारातील, सामाजिक किंवा सांस्कृतिक कामातीलही आपली रेघ मोठी करण्याची विधायक दृष्टीही या जुन्या नेत्यांनी तेव्हातरी सोडली नाही.
अहमदनगर हा महाराष्ट्रातील जास्तीत जास्त जिल्ह्यांना स्पर्श करणारा जिल्हा आहे. त्यामुळे, त्याचे भौगोलिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दुवे साऱ्या महाराष्ट्राशी जोडलेले आहेत. हा इतका मोठा जिल्हा तोडावा आणि त्याचे दोन किंवा प्रसंगी तीन जिल्हे करावेत, अशा योजना कागदावर आजवर काही कमी झाल्या नाहीत. पण त्या यशस्वी झालेल्या नाहीत. लवकर होण्याची शक्यताही नाही. तेही एक मोठे राजकारणच आहे…अहमदनगरचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे, इतर सर्व जिल्ह्यांची मुख्यालये मोठी, इतर जिल्ह्यावर स्वाभाविक व सुप्त वर्चस्व गाजवणारी असतात. इथे नेमके उलटे आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय असणारे शहर तुलनेने गरीबबिचारे आणि एकेक तालुका मात्र असा तालेवार की, विदर्भ-मराठवाड्यातील जिल्हा मुख्यालयांनी त्यांच्यासमोर लाजून मान खाली घालावी…
महाराष्ट्राची सहकार चळवळ अनेक जिल्ह्यांमध्ये यशस्वी झाली. पण अहमदनगर जिल्ह्याइतके सहकाराचे केंद्रीकरण इतर कुठेही झालेले दिसणार नाही. सहकारापाठोपाठ शिक्षणाच्या क्रांतीतही अहमदनगर जिल्हा पुढे राहिला. या जिल्ह्यावर एकीकडे निजामशाही, दुसरीकडे, मिशनऱ्यांचे काम, तिसरीकडे, भागवत व इतर संप्रदायांमधील संतांचे कार्य, शिर्डीसारखे आता जगविख्यात देवस्थान, सहकार चळवळीची खंबीर मुहूर्तमेढ व विस्तार, कम्युनिस्ट चळवळीचा एकेकाळचा बालेकिल्ला, स्वातंत्र्य चळवळीत योगदान देणाऱ्या दिग्गज नेत्यांचा वारसा, अलीकडे अण्णा हजारे यांचे राळेगणचे काम व आंदोलन आणि नंतर पोपटराव पवारांचे काम… असे बहुरंगी संस्कार आहेत आणि या विशाल, बहुमुखी परंपरेचे संचितही आहे.
नगर जिल्ह्यातील सहकार चळवळीतील नेत्यांनी खरोखरच द्रष्टेपणाने असंख्य कामे केली आहेत. एकच उदाहरण द्यायचे तर सहकारमहर्षी भाऊसाहेब थोरात यांनी ऐन उतारवयात सुरू केलेले ‘दंडकारण्य’ हे वृक्षलागवडीचे काम. सहकारनेत्यांचे एक चांगले असते. ते एखाद्या कामाला हात घातला की, वाघासारखा घालतात. भाऊसाहेबांनी दहा वर्षांत एकट्याच्या ताकदीवर लक्षावधी रोपे लावली. विठ्ठलराव विखे व नंतर चिरंजीव बाळासाहेब विख्यांनी तर अनेक कामांचे डोंगर उभे केले. बी. जे. खताळ पाटील या आज शंभरी पार केलेल्या नेत्याने जन्मभर अनेक संस्था उभ्या केल्या. शेकडो पाझर तलाव बांधले. निळवंडे धरण तर त्यांच्याविना झालेच नसते. बरे, इतके करताना त्यांचे वाचन व व्यासंग एखाद्या कुलगुरूला लाजवेल असा.. याशिवाय, शंकरराव काळे, शंकरराव कोल्हे, आदिक बंधू, यशवंतराव गडाख, बाळासाहेब थोरात.. अशी किती नावे घ्यायची! याशिवाय, कम्युनिस्ट चळवळ खमकेपणाने रुजवणारे पी. बी. कडू पाटील किंवा वकीलराव लंघे यांचा तरी विसर कसा पडणार? रावसाहेब व अण्णासाहेब शिंदे हे बंधू किंवा रावसाहेब व अच्युतराव पटवर्धन बंधू.. हे ही तळपते तारे होतेच…
असा प्रचंड वारसा, कल्पकता आणि अफाट परिश्रम करण्याची ताकद असणारा हा गुणिजनांचा जिल्हा खरेतर आधुनिक महाराष्ट्राच्या विकासाचे जबरदस्त इंजिन व्हायला हवा होता. पण मग तसा तो का झाला नाही? बाळासाहेब विख्यांसारख्या अत्यंत गुणी, कल्पक नेत्याला अगदी पन्नाशी उलटल्यावरही काखोटीला फायली मारून मंत्रालयापासून दिल्लीपर्यंत असंख्य खेटे का घालायला लागायचे? तरीही अनेक समाजोपयोगी कामांमध्ये अडथळे का यायचे? लालफीत का त्रास द्यायची? हे त्यांचेच नाही. इतरही अनेक नेत्यांच्या पदरी असे असंख्य अनुभव आले. अनेकांचे पाय अलगद कापले गेले. अनेकांच्या झुंजी लावून देण्यात आल्या. अनेकांना अनेक प्रकरणांमध्ये गुंतवून टाकण्यात आले…
आपल्या राजकारण आणि समाजकारण करण्याच्या पद्धतीत काही चूक होते आहे का, हा अधिक गंभीर प्रश्न आज या निमित्ताने विचारायला हवा. आम्हाला ‘एकशे पाच’ कधी व्हायचे हे कळतच नाही का ? समाजातील सर्व घटकांना सदैव एकत्र घेऊन जाण्याची वृत्ती आपल्या रक्तातच नाही का? की अहंकार व कलहप्रियता यांनी आमच्या इतर गुणांची माती होते? एकच उदाहरण द्यायचे तर गुजराती शेतकऱ्यांच्या ‘अमूल’ या एका ब्रँडने आज साऱ्या देशाची बाजारपेठ काबीज करण्याची यशस्वी घोडदौड चालवली आहे आणि आमच्या अहमदनगरसारख्या कर्तबगार जिल्ह्यातून मुंबईकडे रोज दहा वेगवेगळ्या नावांची दुधे व दूध उत्पादने धाव घेत असतात. नगर जिल्ह्यात फेरफटका मारला तर एकेका तालुक्यात एकेका नेत्याच्या उत्तमोत्तम शिक्षणसंस्था आहेत. पण त्यांचे एकमेकांशी काय जैविक नाते आहे? परस्पर देवघेव आहे? एकत्रित प्रकल्प काय आहेत? एकत्रित शैक्षणिक मोहिमा काय आहेत?असे सांगतात की, विठ्ठलराव विखे गुणी माणसांना हेरण्यात जसे माहीर होते, तसे आपल्या कामाचा गुणाकार इतर ठिकाणी कसा होईल, याचीही त्यांना तळमळ लागलेली असे. आज जे महाराष्ट्राचे नेते म्हणून मिरवतात, त्यांच्या घरातल्यांनी सहकाराचे सारे धडे विठ्ठलरावांच्या अंगणात गिरवले होते. पण महाराष्ट्र गेली काही दशके गळेकापू राजकारणात फार अडकून पडला आहे. यातून तो बाहेर पडला नाही तर माणसे केवळ या झेंड्याखालून त्या झेंड्याखाली जाण्याचेच कौतुक होत राहील आणि सगळे कर्तबगार नेते केवळ आपापली विकासाची बेटे उभारत राहतील. या बेटांना जोडणारे पूल कधी बांधून होणारच नाहीत. स्वातंत्र्यापूर्वी असणाऱ्या शेकडो संस्थानांचीच तर ही आधुनिक व विकसित रूपे नाहीत ना? मग पाठोपाठ संस्थानिकांचे राज्याभिषेक आणि त्यांचे मानापमान यांच्याच कौतुकात रयतेने रमून जाणे.. हे ही आलेच.

सारंग दर्शने

admin

Read Previous

शिवसेनेने ओम राजेंना उमेदवारी दिल्यास राष्ट्रवादीकडून राणा पाटील

Read Next

टाकळी (बेंबळी परिसरात रानडुक्करांचा हैदोस